Азаматтық қоғам жайындағы пікір XVIII ғасыр аяғы мен XIX ғасырдың I-ші жартысында Батыс Еуропа мен Америка елдерінде пайда болды. Бұл кезеңде өндірістік және саяси революциялар, жаңа әлеуметтік теңсіздікті туғызған нарықтық қатынастардың дамуы, адамдардың қоғамдық өмірден алыстауы, олардың мемлекеттік билік тарапынан қызметінің шектелуі және т.б. процестер орын алды. Мұның бәрі әлеуметтік субъектілердің ұйымдасқан саласының пайда болуына алып келді. Кейіннен бұлар қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтитын институттар мен ұйымдар жүйесіне айналды, олардың басты міндеті мемлекет тарапынан болатын күш көрсету, зорлық, бағындыру функцияларын шектеу, сондай-ақ мемлекет пен жеке тұлға арасындағы қатынасты дамыта отырып, жеке мен қоғамдық мүдделерді біріктіру болып табылады. Азаматтық қоғамның бар сипаттарын зерттей келе, оны қазіргі қоғамдық жүйе ретінде мынандай қасиеттерін көрсетуге болады: I-ден, азаматтық қоғам бүл ірі өндірістік базасы, өнеркәсіптердің ғылыми-техникалық қамтамасыз етілу деңгейі және әлеуметтік инфрақұрылымы дамыған индустриалдық қоғам. II-ден, азаматтық қоғам-бұл адамдардың әр түрлі қажеттіліктерін өтейтін түрлі меншік түрлері мен кәсіпкерлік қызмет формасы, экономикалық негізі болып табылатын нарықтық қатынастардың қоғамдық жүйесі. Азаматтық қоғамда меншік пен кәсіпкерліктің айтарлықтай орнын жеке меншік пен жеке сектор алады.Бұл әлеуметтік субъектілер қызметінің тәуелсіздігі мен еркіндігін қамтамасыз ететін негізгі механизм. III-ден, азаматтық қоғам өзінің саяси параметрлері бойынша- демократиялық жүйе. Демократия жергілікті өзін-өзі басқару, тең және ортақ сайлау, биліктің бөліну механизмдері арқылы қамтамасыз етіледі. Азаматтық қоғамның саяси ұйымдасуының ядросы әр түрлі топтардың мемлекеттік билік құрылымында өкілеттіктерін қамтамасыз ететін көппартиялық жүйе. IV-ден, азаматтық қоғам- әлеуметтік құрылымданған, күрделі дифференделген және стартталған жүйе. Бұл жүйе көптеген әлеуметтік топтар мен таптар кіреді. Азаматтық қоғамның әлеуметтік базасы- қоғамның тұрақтылық кепілі болып табылатын орта тап. V-ден, азаматтық қоғам бұл ашық жүйе, мұнда ойлар мен идеялар плюрализмі, шыдамдылық, шындыққа қатысты сын, дұрыс ойлау мен гуманизм тән. Азаматтық қоғамның рухани-идеологиялық негізі осылар болып табылады. Алайда, азаматтық қоғам құруда сол елдің ұлттық-мәдени және саяси ерекшеліктерін есепке алу керек. Соған байланысты Қазақстан жағдайында азаматтық қоғамды құрудағы кездесетін проблемаларға тоқталайық. Азаматтық қоғамды институцияландыру проблемасы, яғни ескі құрылымдардың орнына жаңа құрылымдар мен институттар келуі керек. Олар қазіргі жағдайдағы қоғамның дамуы мен қызмет етуін қамтамасыз етуі керек. Азаматтық қоғамды құру-бұл оның институционалдану проблемасы мен қарама-қайшылықтарын шешу болып табылады. Азаматтық қоғамда жеке мен мемлекеттік сала арасындағы қайшылық өзекті. Азаматтық қоғамды қалыптастыруда мемлекеттік саланың үлесі төмендеп, жеке өмір саласы өсуі керек. Дамыған азаматтық қоғамда қоғамдық өмірдің коллективті, жеке және мемлекеттік салалары арасында теңдік қойылады, яғни бірде-біреуі монополді билеуші бола алмайды. Бұл заң жүзінде бекітіледі. Азаматтық қоғамның субъектісі ретінде жеке тұлғаны қалыптастыру проблемасы. Бұл проблеманы шешу тек қана индивидтің азаматтық қоғамға тән әлеуметтік нормалар мен құндылықтарды қабылдау механизмі арқылы жүзеге асады. Азаматтық проблемасы Американ зерттеушісі Т.Маршалл азаматтықтың мағынасын былай көрсетеді: азаматтық бұл «кез-келген қоғамдағы толық мүшелік». Индивидтердің ерекше әлеуметтік мәртебесі, яғни тең құқық пен міндеттер, билік пен жауапкершілік, еркіндік пен бағынушылық, теңдік принципке негізделген әлеуметтену өмір сүріп отырған қоғамды ешқандай революциялық әдістерсіз реформалауға мүмкіндік береді. Азаматтық феномен мықты интегративтік сипатқа ие. Формасы бойынша саяси құқықтық құбылыс болып табылатын азаматтық мемлекетте тұратын адамдарда, олаодың этникалық, діни, нәсілдік және т.б. айырмашылықтарына қарамастан біріктіреді. Оныхалық деп атайды. Халық бұл біріншіден азаматтық қауым. Азаматтық кез-келген индивидті, халықты және жалпы мемлекеттік билік қатынастарының қатысушыларына айналдырады. Индивид пен мемлекеттік биліктік қатынастар жүйесіндегі қызметі индивидті Азаматқа, ал тұрғындарды-азаматтық қауымдастыққа айналдырады. Азаматтықтың интегративті қызметі индивидті қоғамдық өмірге араласудың толық және әділетті механизмі болып табылады. Индивид өзінің табиғи қажеттіліктерін тек жалпы азаматтық процесс барысында өтей алады. Азаматтық қоғамда бостандық қоғамның кез-келген мүшесінің индивидуалдық дамуына қажетті қоғамдық ресурстарды индивидуалдық дамуына қажетті қоғамдық ресурстарды пайдалалуғамүмкіндік беру деп түсіндіріледі. Мұны, I-ден, заң алдында барлығының тең болуы; II-ден, жеке және әлеуметтік бостандықтың негізі болып табылатын меншікке қол жеткізу мүмкіндігі арқылы ғана жүзеге асыруға болады. Жеке тұлғаның автономдылығы мен бостандығы, заң алдындағы теңдігі-азаматтық қоғамның негізгі принциптері болып табылады. Азаматтық қоғамдағы жеке тұлғаның құқықтық жағдайы құқықтық мәртебемен анықталады. Оның элементтері: құқық, бостандық, құқықтық кепілдіктер тұлғаның міндеттері мен жауапкершілігі. Жеке тұлға құқығы –бұл белгілі бір құндылыққа, игілікке деген құқық. Бұл құндылықтар әр түрлі –материалдық, рухани, мәдени. Бостандық- бұл да құқық, құқықтың бір түрі. Конституцияда көрсетілген бостандық түрі сол уақытта жеке тұлғаның құқығы болып табылады. Мысалы, сөз бостандығы- бұл азаматтың еркін өз ойларын, көзқарастарын айту құқығы жиналыс, митинглер бостандығы-азаматтардың өз өміріндегі және қызметіндегі проблемаларды шешу үшін жиналу құқы. Азаматтағы қоғамдағы индивид пен мемлекет арасындағы қарым-қатынас 2дихотомиялық құқық және міндет негізінде анықталады. Мемлекет азаматтарға қатысты құқықтары бар. Яғни, мемлекет тек қана жеке тұлғаларға қатысты құқықтары ғана емес, сонымен қатар олардың алдында міндеттерге де ие. Тұлға да мемлекет алдында міндеттері ғана емес, сонымен қатар құқықтары да бар. Сонымен, мемлекет пен азамат арасындағы қарым-қатынас өзара тең құқықты міндеттермен құқықтар арқасында қалыптасады. Бұл азаматтық қоғамның басты белгісі. Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін, өзінің даму стратегиясы мен бағыттарын Конституцияда көрсетті: демократиялық, әлеуметтік, зайырлы мемлекет болу, ішкі және сыртқы саясатын нарықтық қатынастарды дамыту бағытында әлеуметтік-экономикалық, саяси реформаларды жүргізу, биліктің демократиялық институттарын қалыптастыру, ұлтаралық келісім мен азаматтық бейбітшілікті нығайту, халықаралық байланыстарды кеңейту. Қазақстан қатаң командалық- әкімшілік жүйеден азаматтық түрдегі жүйеге өту туралы мақсат қойды. Сондықтан, өтпелі кезеңде түрлі оқиғалар, экономикалық, саяси, мәдени, идеологиялық мәртебелерінен айырылды:II-ден, әлеуметтік субъектілердің жаңа мазмұндағы жеке «Менді» іздеуі. Қазақстандағы азаматтардың санасы мен мінез-құлқысының өзгеруін бірнеше этаптарға бөліп қарастыруға болады. Бірінші кезеңге (1986-1990)-кеңестік құндылықтардың әлсіреуі, оның орнына батыстық құндылықтардың енуі; азаматтарға ұлттық-этникалық факторлардың әсер етуі; азаматтардың партия, комсомол және кәсіподақтармен байланысының үзілуі; жеке тұлға мен мемлекет арасындағы азаматтық байланыстың әлсіреуі және т.бт тән. Екінші кезеңге(1991-1993)-индивидтер өздерін Ұлы держава азаматы ретінде санауының жойылуы, саяси және экономикалық элитаның қалыптасуы орын алды. Қазақстанның ұлттық-этникалық, азаматтық параметрлер бойынша дамуына 1993 жылы қабылданған Конституция күшті әсер етті. Үшінші кезең(1993-1995тамыз) азаматтардың этникалық белгісі бойынша топтасумен сипатталады. Қазақстаннан орыс тілді халықтың миграциялық көңілі өседі. 1994жылдары елден 400 мың адам шет ел кеткен. Төртінші кезең1995жылы тамыздан басталып, жалпы қазақстандық бірегейліктің қалыптасу процесінің басталуын қамтиды. Оған екінші Конституцияның қабылдануы әсер етті. Азаматтық қоғамды қалыптастырудағы қиындықтар мен қайшылықтар, Қазақстандағы азаматтық қоғамның қызмет етуін қиындыққа ұшыратып отырған жағдай бұл қоғамның құндылықтық бөлінушілікте отырғаны. Нормативтік-құндылықтық реттеудің әдістері мен құралдарының жүйесі түрлі нормативтілікке дейінгі дәстүр, әдет-ғұрып, ритуал), нормативтік(саясат, құқық, мораль) және сверхнормативтік (дүниетаным, философия) формалардан тұрады. Бұл реттеуліктер жеке тұлғаның қалыптасуы үшін жұмыс істеуді қойды. Соған байланысты, қоғамда моральдық дезориентация күшейіп, шектен шыққан эгоизм көріністері мен қылмыстың саны арта түседі. Адамгершілік сезімнің орнына (парыз, ұят және т.б) тәртіптің топтық, корпоративтік, «жергілікті» индекстері келеді. Азаматтардың құндылықтық солидарлығытұрғындарды азаматық қауымдастыққа интеграциялауы керек. Мұның артында қазақстандық қоғамның тұтастығымен ішкі бірігушілігін сақтау қажеттігі тұр. Қазіргі жағдайдағы Қазақстанда азаматтық солидарлықты қалыптастыру бірнеше жасанды идеологиялық қайшылықтар тарапынан қарсылық көруі мүмкін. Сонымен қатар, оған қарсы ретінде объективті қайшылықтар да шығуы мүмкін. Біздің ойымызша, Қазақстандағы азаматтық қауымдастықты қалыптастыру процесі барысында маңызды проблема ретінде азаматтық пен ұлттық (этникалық) индентификация мәселесі болып отыр.
Jsk ақпарат орталығы